విజయదశమి: ధర్మానికి విజయం, శక్తికి వందనం

సర్వమంగళమాంగళ్యే శివే సర్వార్థసాధికే | శరణ్యే త్ర్యంబకే గౌరి నారాయణి నమోఽస్తు తే ||

భావం: సకల శుభాలనూ ప్రసాదించే తల్లీ, అన్ని కోరికలనూ నెరవేర్చే శివా, శరణు పొందదగిన త్రినేత్రీ, గౌరీ, నారాయణీ, నీకు నమస్కారం.

యా దేవీ సర్వభూతేషు శక్తిరూపేణ సంస్థితా | నమస్తస్యై నమస్తస్యై నమస్తస్యై నమో నమః ||

భావం: సకల ప్రాణులలో శక్తి రూపంలో నిలిచి ఉన్న ఆ దేవికి మళ్ళీ మళ్ళీ నమస్కారం.

యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత | అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ ||

భావం: ఎప్పుడెప్పుడు ధర్మానికి హాని కలిగి అధర్మం పెరుగుతుందో, అప్పుడప్పుడు నేను అవతరిస్తాను. (భగవద్గీత 4.7)

శమీ శమయ తే పాపం శమీ శత్రు వినాశినీ |
అర్జునస్య ధనుర్ధారీ రామస్య ప్రియదర్శినీ ||

భావం: ఓ శమీ వృక్షమా! నా పాపములను పోగొట్టుము, నా శత్రువులను నాశనం చేయుము. నీవు మహాభారతంలో అర్జునుడి ధనుస్సును దాచిన దానవు, శ్రీరామునికి ఎంతో ప్రియమైన దానవు.

విజయదశమి అంటే ఏమిటి?

ఆశ్వయుజ మాసం శుక్లపక్షంలో మొదటి తొమ్మిది రోజులు దేవీ నవరాత్రులు. పదవ రోజు విజయదశమి, దీన్నే దసరా అంటారు. "దశహర" అంటే పది పాపాలను హరించేది అనే అర్థం కూడా చెబుతారు. రావణుడికి పది తలలు ఉండటం వల్ల "దశ-ఆనన" అనే పేరు, ఆ పది తలల అహంకారాన్ని జయించిన రోజు కాబట్టి దసరా అనే వివరణ కూడా ప్రచారంలో ఉంది.

ఈ పండుగకు ఒకే కథ లేదు. ఒకే రోజుకు మూడు గొప్ప విజయ గాథలు ముడిపడి ఉన్నాయి: దుర్గాదేవి విజయం, శ్రీరాముని విజయం, అర్జునుని విజయం. మూడింటి సారాంశం ఒక్కటే: అధర్మం ఎంత బలంగా కనిపించినా, చివరికి నిలిచేది ధర్మమే.

మొదటి కథ: దుర్గాదేవి మహిషాసుర మర్దని

రంభుడి కుమారుడైన మహిషాసురుడు తపస్సు చేసి, పురుషుల చేతిలో తనకు మరణం రాకూడదనే వరం పొందాడు. ఆ వరబలంతో దేవతలను ఓడించి స్వర్గాన్ని ఆక్రమించాడు. దిక్కుతోచని దేవతలు త్రిమూర్తులను శరణు వేడారు. అప్పుడు సకల దేవతల తేజస్సులు ఒక్కటై ఒక దివ్యశక్తిగా రూపుదాల్చాయి. శివుని తేజస్సు ముఖంగా, విష్ణువు తేజస్సు బాహువులుగా, బ్రహ్మ తేజస్సు పాదాలుగా ఏర్పడ్డాయని దేవీ మాహాత్మ్యం చెబుతుంది. ఒక్కో దేవుడు ఒక్కో ఆయుధాన్ని ఆమెకు ఇచ్చాడు.

తొమ్మిది రోజులు భీకర యుద్ధం సాగింది. మహిషాసురుడు మాయతో రూపాలు మార్చుకుంటూ, చివరకు దున్నపోతు రూపంలో వచ్చాడు. పదవ రోజున దుర్గాదేవి అతడిని సంహరించింది. అందుకే ఆమెకు మహిషాసురమర్దని అనే పేరు.

ఇక్కడ ఒక లోతైన అర్థం ఉంది. పురుషుల చేతిలో మరణం లేని వరం పొందిన వాడిని జయించింది స్త్రీ శక్తి. అంటే మనం ఏ బలాన్ని అజేయమని అనుకుంటామో, దాన్ని కూడా మించిన శక్తి ఒకటి ఉంటుందని ఈ కథ చెబుతుంది.

రెండో కథ: శ్రీరాముడు, రావణ వధ

రామాయణం ప్రకారం, సీతాదేవిని అపహరించిన రావణుడిపై శ్రీరాముడు వానర సేనతో లంకకు చేరి యుద్ధం చేశాడు. యుద్ధం ఎన్నో రోజులు సాగింది. రావణుడు గొప్ప పండితుడు, శివభక్తుడు, వరాలు పొందినవాడు. కానీ అహంకారం, పరస్త్రీ వ్యామోహం అతడి పతనానికి కారణమయ్యాయి. రావణుడి పది తలలను పది దుర్గుణాలకు ప్రతీకగా పెద్దలు వివరిస్తారు: కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం, మదం, మాత్సర్యం, అహంకారం, స్వార్థం, అన్యాయం, క్రూరత్వం.

ఈ రోజున రావణ దహనం చేసే ఆచారం ఉత్తర భారతంలో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. తెలుగు ప్రాంతాల్లో దుర్గా పూజ, శమీ పూజ ప్రధానం. ఏ ఆచారమైనా అంతరార్థం ఒక్కటే: బయటి శత్రువును కాల్చడం కన్నా, లోపలి శత్రువును గుర్తించి జయించడం కష్టం, అదే అసలు విజయం.

మూడో కథ: పాండవులు, జమ్మి చెట్టు

తెలుగువారికి విజయదశమి అనగానే గుర్తొచ్చేది జమ్మి చెట్టు (శమీ వృక్షం). దీని వెనుక మహాభారతంలోని విరాట పర్వం కథ ఉంది.

జూదంలో ఓడిపోయిన పాండవులు పన్నెండేళ్ల వనవాసం, ఒక సంవత్సరం అజ్ఞాతవాసం చేయాల్సి వచ్చింది. అజ్ఞాతవాసం కోసం వారు విరాట రాజు కొలువులో మారువేషాలతో చేరే ముందు, తమ దివ్య ఆయుధాలను, గాండీవంతో సహా, ఒక జమ్మి చెట్టు తొర్రలో వస్త్రంలో చుట్టి భద్రంగా దాచారు. ఆ చెట్టుకు శవంలా కనిపించేలా ఏర్పాట్లు చేశారని, దగ్గరికి ఎవరూ రాకుండా ఉండేందుకే అలా చేశారని కథనం.

అజ్ఞాతవాసం ముగిసే సమయానికి కౌరవులు విరాటుని గోవులను అపహరించారు. అప్పుడు అర్జునుడు బృహన్నల వేషాన్ని వీడి, జమ్మి చెట్టు నుంచి గాండీవాన్ని తీసి, ఒంటరిగా కౌరవ సేనను ఎదుర్కొని గెలిచాడు. ఆ రోజే విజయదశమి అని సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఈ కారణంగా జమ్మి చెట్టు విజయానికి, రక్షణకు ప్రతీకగా నిలిచింది.

రాముడు కూడా లంకకు బయలుదేరే ముందు శమీ వృక్షాన్ని పూజించాడనే నమ్మకం ఉంది. పైన ఇచ్చిన శమీ శ్లోకంలో "శ్రీరామపూజితే" అనే పదం దాన్నే సూచిస్తుంది.

శమీ శ్లోకం అంతరార్థం:

ఈ శ్లోకాన్ని కొత్త పని ప్రారంభించే ముందు పఠించడం సంప్రదాయం. "పాపాన్ని శమింపజేయి" అనేది మొదటి ప్రార్థన, అంటే మనసు శుద్ధి. "విఘ్నాలు లేకుండా చేయి" అనేది రెండో ప్రార్థన, అంటే కార్య సిద్ధి. ముందు శుద్ధి, తర్వాత విజయం అనే క్రమం ఇందులో ఉంది.

జమ్మి ఆకులు ఇచ్చిపుచ్చుకోవడం

విజయదశమి సాయంత్రం జమ్మి చెట్టు వద్దకు వెళ్లి పూజ చేసి, ఆకులను తెచ్చి పెద్దలకు ఇచ్చి నమస్కరించి ఆశీస్సులు తీసుకుంటారు. సమవయస్కులు ఒకరికొకరు ఇచ్చుకుని ఆలింగనం చేసుకుంటారు. ఈ ఆకులను "బంగారం"గా పిలవడం ఆనవాయితీ. ఏడాది పొడవునా మనసులో ఉన్న చిన్న చిన్న మనస్పర్థలను ఈ రోజు వదిలేసి కలిసిపోవడం దీని సామాజిక అర్థం.

కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ రోజున పాలపిట్టను చూడటం శుభసూచకంగా భావిస్తారు. ఇది ప్రాంతీయ నమ్మకం, శాస్త్రీయ ఆధారం లేదు, కానీ తరతరాలుగా ఆనందంగా పాటిస్తున్న సంప్రదాయం.

నవరాత్రుల తొమ్మిది రోజులు

నవరాత్రుల్లో అమ్మవారిని వివిధ రూపాల్లో ఆరాధిస్తారు. ప్రాంతాన్ని, ఆలయాన్ని బట్టి అలంకారాల క్రమం మారుతుంది. సాధారణంగా మొదటి మూడు రోజులు దుర్గాశక్తికి (ధైర్యం, రక్షణ), తర్వాత మూడు రోజులు లక్ష్మీదేవికి (సంపద, శ్రేయస్సు), చివరి మూడు రోజులు సరస్వతీదేవికి (జ్ఞానం, విద్య) అంకితం అని చెబుతారు. మన జీవితంలో బలం, సంపద, జ్ఞానం, ఈ మూడూ కలిస్తేనే విజయం పూర్ణమవుతుందనే సందేశం ఇందులో ఉంది.

మూలా నక్షత్రం రోజున సరస్వతీ పూజ చేసే ఆచారం తెలుగునాట ప్రసిద్ధం. ఆ రోజున పుస్తకాలు, పెన్నులు అమ్మవారి ముందు ఉంచి పూజిస్తారు.

తెలుగు నేలపై ఉత్సవ వైభవం

విజయవాడ ఇంద్రకీలాద్రి: కృష్ణా నది ఒడ్డున కొండపై వెలసిన కనకదుర్గమ్మ ఆలయంలో నవరాత్రులు అత్యంత వైభవంగా జరుగుతాయి. రోజుకో అలంకారంలో అమ్మవారిని అలంకరిస్తారు. బాలాత్రిపురసుందరి, గాయత్రి, అన్నపూర్ణ, లలితా త్రిపురసుందరి, మహాలక్ష్మి, సరస్వతి, దుర్గ, మహిషాసురమర్దని, రాజరాజేశ్వరి వంటి రూపాల్లో భక్తులు దర్శించుకుంటారు. చివరి రోజుల్లో కృష్ణా నదిలో తెప్పోత్సవం కూడా నిర్వహించడం ఆనవాయితీ.

తెలంగాణలో బతుకమ్మ: ఆశ్వయుజ అమావాస్య ముందు నుంచి తొమ్మిది రోజులు ఆడపడుచులు తంగేడు, గునుగు, బంతి వంటి రంగురంగుల పూలను గోపురం ఆకారంలో పేర్చి బతుకమ్మ ఆడతారు. ప్రతి రోజుకు ఒక పేరు ఉంటుంది, మొదటి రోజు ఎంగిలిపూల బతుకమ్మ, చివరి రోజు సద్దుల బతుకమ్మ. చివరకు చెరువులో నిమజ్జనం చేస్తారు. ఇది ప్రకృతిని, స్త్రీ శక్తిని, ఊరి ఐక్యతను కలిపి జరుపుకునే పండుగ.

శ్రీశైలం, ఇతర క్షేత్రాలు: శ్రీశైలంలో భ్రమరాంబికాదేవికి నవరాత్రులు ప్రత్యేకంగా నిర్వహిస్తారు. రాష్ట్రమంతటా దేవాలయాల్లో దుర్గా సప్తశతి పారాయణం, కుంకుమార్చనలు జరుగుతాయి.

దేశవ్యాప్తంగా: బెంగాల్‌లో దుర్గా పూజ, మైసూరులో రాజసం ఉట్టిపడే దసరా ఊరేగింపు, ఉత్తర భారతంలో రామ్‌లీలా, రావణ దహనం. భాషలు, ఆచారాలు వేరైనా భావన ఒక్కటే.

ఈ రోజు ఆచారాలు, వాటి అర్థం

ఆయుధ పూజ, వాహన పూజ: మన జీవనోపాధికి ఆధారమైన పనిముట్లు, యంత్రాలు, వాహనాలు, పుస్తకాలను శుభ్రం చేసి పూజిస్తారు. పనిని గౌరవించడం, కృతజ్ఞత చూపడం దీని సారాంశం. పనిముట్లు పూజించే రైతు, పుస్తకాలు పూజించే విద్యార్థి, వాహనం పూజించే డ్రైవర్, అందరికీ ఇది తమ రోజే.

అక్షరాభ్యాసం, విద్యారంభం: విజయదశమి నాడు పిల్లలకు అక్షరాభ్యాసం చేయించడం శుభప్రదమని భావిస్తారు. ఏ పనైనా ఈ రోజు మొదలుపెడితే విజయం కలుగుతుందనే నమ్మకం ఉంది.

పిండివంటలు: పులిహోర, గారెలు, పాయసం, అరిసెలు, శనగల సుండల్ వంటివి నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. కుటుంబమంతా కలిసి తినడం పండుగ ఆనందాన్ని రెట్టింపు చేస్తుంది.

అలాయ్ బలాయ్: కొన్ని ప్రాంతాల్లో దసరా మరుసటి రోజు అందరూ కలుసుకుని ఆలింగనం చేసుకునే ఆచారం కూడా ఉంది.

ఈ పండుగ ఈ రోజుల్లో మనకు ఏం చెబుతుంది?

1. మన రావణుడు ఎవరు? ప్రతి ఒక్కరిలోనూ ఒక రావణుడు ఉంటాడు. అది కోపం కావచ్చు, ఆలస్యం చేసే అలవాటు కావచ్చు, ఇతరులతో పోల్చుకునే అసూయ కావచ్చు. ఒక్కదాన్ని గుర్తించి, ఈ రోజు నుంచి మార్చుకుంటానని సంకల్పించండి.

2. మన ఆయుధాలు ఏమిటి? పాండవులు ఆయుధాలను సరైన సమయం వచ్చే వరకు దాచి ఉంచారు. మన నైపుణ్యాలు, చదువు, అనుభవం కూడా అంతే. వాటిని నిరంతరం సానబెట్టుకుంటూ, సరైన సమయంలో ఉపయోగించగలగాలి.

3. మన జమ్మి ఆకులు ఎవరికి? బంధాల్లో చిన్న చిన్న మనస్పర్థలు ఉంటే, ఈ రోజు ఒక ఫోన్ కాల్ లేదా ఒక పలకరింపుతో వాటిని చెరిపేయవచ్చు. బంగారం అంటే ఆ మంచి మాటే.

4. శక్తి ఎక్కడ? ఇంటి స్త్రీలను, తల్లులను, సోదరీమణులను గౌరవించడం దుర్గా ఆరాధనకు నిజమైన రూపం. అమ్మవారిని గుడిలో పూజించి, ఇంట్లో స్త్రీని అగౌరవపరిస్తే పూజకు అర్థం ఉండదు.

ముగింపు

దసరా అంటే మూడు విజయాలు: దుర్గ శక్తి విజయం, రాముని ధర్మ విజయం, అర్జునుని సంకల్ప విజయం. ఈ మూడింటినీ మన జీవితంలోకి తెచ్చుకుంటే ప్రతి రోజూ విజయదశమే.

అమ్మవారి కరుణతో మీ ఇంట ఆరోగ్యం, ఆనందం, విజయం నిండాలని కోరుకుంటూ,

మీ అందరికీ విజయదశమి శుభాకాంక్షలు! 🙏